Introduction
Obecnie 1,3 miliarda ludzi na całym świecie używa tytoniu, co każdego roku powoduje śmierć 4,9 miliona osób. Połowa wszystkich osób aktualnie palących lub żujących tytoń umrze z powodu chorób nim wywołanych. Według prognoz Banku Światowego, do 2030 r. palenie będzie każdego roku zabijać co szóstego dorosłego człowieka na całym świecie(1). Pomimo iż niemal 70% tych zgonów przypada na kraje rozwijające się, palenie i żucie tytoniu w dalszym ciągu pozostaje ważnym problemem zdrowotnym w Europie. W skali globalnej stanowi drugą co do liczebności przyczynę śmierci oraz wiodącą, możliwą do uniknięcia przyczynę śmierci na świecie. Rządy i organy ustawodawcze mają obowiązek dołożyć wszelkich starań, by zapobiec tym zgonom, wymaga to jednak również zaangażowania ze strony społeczeństwa. Szczególna i ważna rola w działaniach na rzecz ograniczania używania tytoniu przypada przedstawicielom służby zdrowia, którzy cieszą się zaufaniem społeczeństwa i mediów oraz mają dostęp do szeregu różnorodnych forów społecznych, gospodarczych i politycznych. Utrzymując kontakty ze znacznym odsetkiem populacji, mają sposobność dopomóc ludziom w zmianie zachowań. Mogą służyć radą i wskazówkami oraz udzielać odpowiedzi na pytania dotyczące konsekwencji używania tytoniu, tym samym pomagając pacjentom w zaprzestaniu palenia, a także informując i ostrzegając dzieci i młodzież o zagrożeniach, jakie niesie ze sobą palenie. Badania dowodzą, że nawet krótka konsultacja lekarska poświęcona zagrożeniom związanym z paleniem oraz znaczeniu rzucenia nałogu stanowi jedną z najtańszych i najskuteczniejszych metod ograniczania palenia(2).

Przedstawiciele służby zdrowia mogą interweniować na wielu szczeblach. Na szczeblu indywidualnym mogą edukować społeczeństwo w zakresie szkodliwego wpływu tytoniu na zdrowie i metod walki z nałogiem. Wydano szereg wytycznych, w których doradza się lekarzom, w jaki sposób to robić(3). Na szczeblu lokalnych społeczności pracownicy służby zdrowia mogą inicjować i wspierać działania promujące wprowadzanie zakazów palenia w miejscach pracy oraz zwiększać dostępność środków niosących pomoc osobom pragnącym rzucić palenie. Wreszcie, na szczeblu ogólnospołecznym mogą popierać swoją opinią i rangą podejmowane w skali kraju i świata starania w zakresie ograniczenia używania tytoniu, prowadząc kampanie na rzecz wprowadzenia rozwiązań fiskalnych i ustawodawstwa antynikotynowego oraz upowszechniając takie inicjatywy jak Światowy Dzień Bez Tytoniu czy Konwencja Ramowa WHO na rzecz ograniczenia palenia tytoniu (WHO FCTC). Ostatnio pracownicy służby zdrowia wystąpili z inicjatywą ogólnoeuropejskiej petycji, w której domagają się zapewnienia palaczom swobodnego dostępu do usług w zakresie pomocy w zaprzestaniu palenia, całkowitej ochrony osób niepalących przed działaniem dymu tytoniowego oraz wdrożenia ramowej konwencji WHO na rzecz ograniczenia palenia tytoniu i wyrobów tytoniowych.

Ogólnie rzecz ujmując, przedstawiciele służby zdrowia powinni być przykładem do naśladowania, o którym dobrze świadczy zdrowe społeczeństwo. Organizacje skupiające pracowników służby zdrowia mogą pełnić rolę kierowniczą i służyć przykładem innym organizacjom zawodowym oraz społeczeństwu. Upowszechniając wprowadzanie zakazów palenia w miejscach pracy oraz propagując kulturę bez papierosa, pracownicy służby zdrowia powinni stanowić dla swoich pacjentów przykład do naśladowania.

Porównanie poszczególnych państw europejskich
Bez wątpienia istotnym gestem, który może posłużyć za dobry przykład, jest wprowadzenie zakazu sprzedaży wyrobów tytoniowych na terenie placówek służby zdrowia. W wielu państwach europejskich – między innymi w Polsce, Grecji, Hiszpanii czy Estonii – sprzedaż i reklama wyrobów tytoniowych w tych placówkach jest obecnie wzbroniona. Międzynarodowa Sieć Szpitali Promujących Zdrowie oraz Europejska Sieć Szpitali Bez Tytoniu, funkcjonujące w większości państw członkowskich, aktywnie działają na rzecz wprowadzenia zakazu palenia w placówkach służby zdrowia, świadcząc usługi w zakresie pomocy w zaprzestaniu palenia oraz zachęcając do rzucenia palenia samych lekarzy. Pracownicy służby zdrowia na Malcie stwierdzili, że wprowadzenie uregulowań prawnych dotyczących zakazu palenia w miejscach publicznych przyczyniło się do wzrostu liczby osób decydujących się na rzucenie palenia(4). Z myślą o tym, wiele państw wprowadziło lub wkrótce wprowadzi zakazy palenia w miejscach pracy, środkach transportu publicznego oraz w miejscach publicznych.

Zarówno na Malcie, jak i w Szwecji istnieją utworzone przez pracowników służby zdrowia antynikotynowe organizacje koordynujące, które zrzeszają lekarzy, stomatologów, pielęgniarki, nauczycieli, farmaceutów i psychologów. Jedna z takich organizacji na Malcie we współpracy z tamtejszym ministerstwem zdrowia powołała do życia system wspierania osób rzucających palenie poprzez zapewnienie im dostępu do klinik zajmujących się problematyką zaprzestania palenia. Departament Promocji Zdrowia organizuje odczyty edukacyjne i szkolenia, podczas których pracownicy służby zdrowia mogą uzyskać informacje na temat stale zmieniających się wyzwań związanych z rzucaniem palenia. W Szwecji grupy takie jak Europejski Ruch Pielęgniarek i Położnych Przeciw Paleniu oraz Ruch Pracowników Służby Zdrowia Przeciw Paleniu zajmują się zagadnieniami dotyczącymi ograniczania palenia, w tym formułowaniem polityki, kształtowaniem opinii czy rozwojem zawodowym. Tego typu organizacje popierają ponadto pracowników służby zdrowia w staraniach o przyjęcie surowszej polityki antynikotynowej oraz w rozwijaniu umiejętności niesienia pomocy pacjentom podczas długiego procesu wychodzenia z nałogu nikotynowego. Ponad dwie trzecie stomatologów zarówno w Szwecji, jak i w Finlandii deklaruje, że uważa za swój obowiązek zachęcanie pacjentów, by rzucili palenie(5). W Wielkiej Brytanii Narodowa Służba Zdrowia utworzyła nadzwyczaj skuteczną i wszechstronną instytucję „Rzuć Palenie”. Instytucja ta służy poradnictwem i wsparciem palaczom, którzy pragną wyjść z nałogu.

Aby zachować odpowiedni poziom kompetencji, pracownicy służby zdrowia muszą aktualizować swoją wiedzę i umiejętności podczas całej kariery zawodowej. Uważa się, że studia podyplomowe oraz szkolenia dla absolwentów w ramach kształcenia ustawicznego stanowią skuteczny sposób rozwoju poradnictwa dla osób pragnących rzucić palenie. Jednak szkolenia tego typu mają różny przebieg w poszczególnych częściach Europy. W Estonii lekarze odbywają szkolenia w zakresie poradnictwa dla palaczy. Estonia dąży do tego, aby do końca 2005 r. w każdym z jej 15 okręgów administracyjnych znalazła się przynajmniej jedna poradnia zatrudniająca osoby zawodowo zajmujące się poradnictwem w tym zakresie. Na Litwie od 1995 r. wszyscy studenci największej uczelni medycznej kraju uczęszczają na wykłady poświęcone profilaktyce palenia oraz sposobom niesienia pomocy palaczom pragnącym wyjść z nałogu. W Niemczech dostrzega się znaczenie poprawy stanu wiedzy lekarzy i innych pracowników służby zdrowia w zakresie leczenia nałogu nikotynowego, stwierdza się bowiem niedostateczne doświadczenie w dziedzinie technik rzucania palenia.

Upowszechnianie wiedzy i kształcenie społeczeństwa, a szczególnie dzieci, młodzieży i młodych osób dorosłych, uważa się za kluczowy element polityki antynikotynowej. Pracownicy służby zdrowia mają na tym polu do odegrania niezwykle ważną rolę. Szczególną wagę przywiązuje się do wspomnianych grup społecznych w Grecji, gdzie pracownicy służby zdrowia informują dzieci o uzależniających właściwościach nikotyny i jej szkodliwym wpływie na zdrowie. W Szwecji, Hiszpanii i Słowacji pracownicy służby zdrowia współpracują ze szkołami nad wzbogaceniem programów nauczania o treści związane z ograniczaniem używania tytoniu oraz promocją zdrowia, chociaż w Hiszpanii i Słowacji działania takie nadal mają niekonsekwentny i sporadyczny charakter. Na Cyprze przeprowadzono kampanie uświadamiające skierowane do młodzieży i kobiet w ciąży, zaś w Estonii Narodowy Instytut Rozwoju Zdrowia wprowadził w życie nowatorską, konkurencyjną metodę przeznaczoną dla szkół, w których nacisk ze strony grup rówieśniczych utrudnia młodzieży szkolnej rzucenie palenia.

Przeszkody na drodze do pomyślnej realizacji programów
Pomimo aktywizujących działań mających na celu rozwiązanie problemu nałogu nikotynowego, w wielu krajach Europy istnieją dwie główne przeszkody na drodze do wdrożenia skutecznej polityki antynikotynowej. Mają one charakter finansowy. Pierwsza z nich to poziom opodatkowania wyrobów tytoniowych, druga zaś to różnica w wysokości jednostkowego kosztu uzyskania leczenia..

Światowa Organizacja Zdrowia i Bank Światowy szacują, że wzrost cen papierosów o 10% nakłoniłby do rzucenia palenia około 42 miliony ludzi na całym świecie(6). Podatki nakładane na wyroby tytoniowe mogą skutkować znacznymi względnymi różnicami cen papierosów pomiędzy poszczególnymi państwami UE. Na przykład papierosy kupione w Luksemburgu mogą być nawet trzykrotnie tańsze niż papierosy kupione w Wielkiej Brytanii(7). W efekcie Luksemburg przyciąga ogromną liczbę palaczy z sąsiednich państw. We Francji wzrost cen na przestrzeni ostatnich kilku lat przyniósł ogromny wzrost liczby palaczy, którzy chcą rzucić palenie. Pracownicy służby zdrowia mogą wykorzystać swoją znaczącą pozycję do wywarcia nacisku na rządy w sprawie rozważenia zmian systemu podatkowego.

Zasadniczą przeszkodę w korzystaniu z leczenia dla rzucających palenie może stanowić koszt uzyskania leczenia nałogu nikotynowego. Palenie jest najsilniej rozpowszechnione wśród osób dysponujących najbardziej ograniczonymi środkami. Koszt terapii antynikotynowej nie powinien być zatem bardzo wysoki. W chwili obecnej w Europie brakuje jednomyślnego stanowiska w sprawie kosztów leczenia. Na przykład na Malcie kliniki dla wychodzących z nałogu nikotynowego są łatwo dostępne dla wszystkich oraz bezpłatne, co zachęca do udziału w terapii. W Wielkiej Brytanii Narodowa Służba Zdrowia udostępnia pomoc w wychodzeniu z nałogu, w tym nikotynową terapię zastępczą, na receptę, dzięki czemu jest ona nieodpłatna dla osób starszych oraz osób o niskich dochodach. W państwach takich jak Hiszpania, Niemcy czy Słowacja pomoc farmakologiczna nie jest bezpłatna. W efekcie, na przykład w Niemczech zaledwie 25% lekarzy pyta pacjentów o to, czy palą, a mniej niż 5% doradza pacjentom rzucenie palenia. Sytuację taką przypisuje się również niedostatecznemu wsparciu dla lekarzy, a także niedoborom czasu i środków, jakimi dysponują inni pracownicy służby zdrowia zajmujący się leczeniem uzależnienia od tytoniu. W Słowacji jako główne utrudnienie w realizacji programów walki z nałogiem nikotynowym podaje się brak środków, choć różne projekty realizowane w tym kraju zakończyły się znacznym powodzeniem. Także liczba osób powracających do nałogu może być wysoka wskutek braku poradnictwa psychologicznego dla palaczy usiłujących wyjść z nałogu.

Na koniec warto zaznaczyć, że działania w zakresie upowszechniania wiedzy w społeczeństwie oraz prace badawcze prowadzone w poszczególnych państwach Unii Europejskiej są niejednolite. Chociaż już wkrótce w Hiszpanii rozpocznie się realizacja projektów badawczych poświęconych skuteczności programów wychodzenia z nałogu nikotynowego, a inne projekty już niebawem wejdą w fazę realizacji na Cyprze, często brakuje danych na temat skuteczności takich programów.

Streszczenie
Pracownicy służby zdrowia odgrywają niezwykle ważną rolę w działaniach na rzecz ograniczania palenia. Organizacje koordynujące, które skupiają przedstawicieli służby zdrowia, wywierają korzystny wpływ na decyzje polityczne oraz kształtowanie opinii. Organizacje te zapewniają ustawiczne kształcenie i szkolenia dla pracowników służby zdrowia. Jednak nie mogą one funkcjonować bez wsparcia ze strony państw członkowskich. Dlatego też należy zachęcać pracowników służby zdrowia, aby sami rzucali palenie, oraz wspierać ich w staraniach na rzecz nakłonienia szerokich mas społeczeństwa do zwracania się o pomoc w walce z nałogiem nikotynowym oraz w dążeniu do przekonania odpowiednich organów krajowych i międzynarodowych o konieczności finansowania inicjatyw antynikotynowych.

Informacje na temat nowej unijnej kampanii antynikotynowej „HELP – dla życia bez tytoniu” oraz na temat działań Unii Europejskiej w zakresie ograniczania używania tytoniu można znaleźć na stronie internetowej Komisji pod adresem http://europa.eu.int/comm/health/.../tobacco_en.htm

Uwagi

- Niniejsza informacja dla prasy została opracowana na podstawie danych dostarczonych przez członków Europejskiej Sieci na rzecz Ograniczenia Palenia Tytoniu [European Network for Smoking Prevention] (maj 2005 r.).
- Poglądy wyrażone w niniejszej publikacji nie mogą być w żadnych okolicznościach traktowane jako oficjalne stanowisko Komisji Europejskiej
- W ramach realizowanej przez Komisję Europejską nowej kampanii antynikotynowej „HELP – dla życia bez tytoniu”, od kwietnia do listopada będą rozsyłane regularne komunikaty prasowe w celu dostarczenia mediom odpowiednich informacji zdrowotnych, co umożliwi im towarzyszenie w działaniach kampanii „HELP”, ich przedłużenie i zintensyfikowanie.